BLOG KANCELARII

Jak sporządzić testament w kancelarii notarialnej?

Testament pozwala określić, kto ma dziedziczyć po testatorze. Można go sporządzić w kilku formach, w tym w formie aktu notarialnego. Wyjaśniamy, jak przygotować się do wizyty, czym różnią się zapisy testamentowe i jak działa Notarialny Rejestr Testamentów.

Testament jest osobistym rozrządzeniem na wypadek śmierci. Prawo przewiduje kilka sposobów jego sporządzenia. Forma aktu notarialnego pozwala omówić treść rozrządzeń z notariuszem i utrwalić je w dokumencie urzędowym, ale sama forma nie wyłącza możliwości kwestionowania testamentu w przypadkach przewidzianych przez prawo.

W tym artykule

Dokumenty i pióro na biurku w kancelarii notarialnej

Czym jest testament?

Testament to czynność prawna, w której jedna osoba rozrządza swoim majątkiem na wypadek śmierci. Skutki rozrządzeń testamentowych powstają co do zasady z chwilą śmierci testatora. Testament może sporządzić wyłącznie osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych; nie można sporządzić go przez przedstawiciela. Jednego testamentu nie może sporządzić wspólnie kilka osób, także małżonkowie.

Testator może odwołać testament w całości lub w części, a także zmienić go, sporządzając nowy testament albo dokonując innej czynności wskazanej w ustawie. Przy kilku testamentach należy ustalić ich treść i wzajemne relacje, ponieważ późniejszy testament odwołuje wcześniejszy w zakresie, w jakim nie da się ich pogodzić.

Jakie są formy testamentu?

Kodeks cywilny przewiduje kilka form testamentu. Najczęściej spotyka się:

  • testament własnoręczny – testator sporządza go w całości pismem ręcznym, podpisuje i opatruje datą; brak daty nie zawsze powoduje nieważność, jeżeli nie wywołuje wątpliwości wskazanych w ustawie;
  • testament notarialny – sporządzany w formie aktu notarialnego;
  • testament allograficzny – składany ustnie wobec wskazanego w ustawie urzędnika, w obecności dwóch świadków, i ujmowany w protokole.

Ustawa określa również szczególne formy testamentu, dostępne tylko w wyjątkowych okolicznościach i na warunkach w niej opisanych. O ważności testamentu decyduje spełnienie wymagań właściwych dla wybranej formy oraz okoliczności jego sporządzenia.

Co daje testament notarialny?

Testament notarialny jest sporządzany jako akt notarialny. Notariusz ustala tożsamość testatora, czuwa nad należytym zabezpieczeniem praw i słusznych interesów stron oraz innych osób, dla których czynność może powodować skutki prawne, a także udziela niezbędnych wyjaśnień dotyczących czynności. Akt jest odczytywany przed podpisaniem, a testator może zgłosić uwagi do jego treści.

Dokument sporządzony przez notariusza ma charakter dokumentu urzędowego, a oryginał aktu pozostaje w kancelarii na zasadach określonych prawem. Forma notarialna pomaga precyzyjnie zapisać wolę testatora i ograniczyć ryzyko niejasności co do treści. Nie oznacza jednak, że testamentu nie można podważyć. Kodeks cywilny przewiduje nieważność m.in. wtedy, gdy testament sporządzono w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, pod wpływem błędu lub groźby, a także gdy nie zachowano wymaganej formy.

Na nieważność z przyczyn dotyczących stanu wyłączającego świadome albo swobodne działanie, błędu lub groźby nie można powołać się po upływie trzech lat od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie dziesięciu lat od otwarcia spadku.

Jak przebiega sporządzenie testamentu u notariusza?

  1. Rozmowa o planowanych rozrządzeniach. Testator przedstawia, komu i w jaki sposób chce pozostawić majątek. Warto powiedzieć również o wcześniejszych testamentach i szczególnych okolicznościach rodzinnych lub majątkowych.
  2. Ustalenie treści i formy. Notariusz wyjaśnia skutki prawne możliwych rozwiązań i przygotowuje treść aktu zgodną z wolą testatora oraz przepisami.
  3. Odczytanie i podpisanie aktu. Przed podpisaniem akt jest odczytywany. Testator może poprosić o wyjaśnienie lub zgłosić potrzebę zmiany. Po potwierdzeniu zgodności treści z jego wolą akt podpisują testator i notariusz.

Testament jest czynnością osobistą testatora. Inna osoba nie może złożyć oświadczenia woli w jego imieniu ani zastąpić go przy podejmowaniu decyzji o treści testamentu. Jeżeli testator nie może czytać lub pisać, Prawo o notariacie przewiduje szczególny sposób dokonania i udokumentowania czynności.

Co można ująć w testamencie?

Testator może powołać do spadku jedną lub kilka osób, określić udziały spadkobierców, zamieścić zapis zwykły, zapis windykacyjny lub polecenie oraz powołać wykonawcę testamentu. Może również wydziedziczyć osobę uprawnioną do zachowku, jeżeli zachodzi jedna z ustawowych przyczyn wydziedziczenia. Przyczyna ta powinna wynikać z treści testamentu.

Treść testamentu powinna jasno wyrażać wolę testatora. Dobór rozrządzeń zależy od rodzaju majątku, sytuacji rodzinnej oraz celu, który testator chce osiągnąć.

Zapis zwykły a zapis windykacyjny

Zapis zwykły zobowiązuje spadkobiercę do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby. Zapisem zwykłym można obciążyć także zapisobiercę, ustanawiając dalszy zapis. Sam zapis zwykły nie powoduje automatycznego nabycia wskazanej rzeczy przez zapisobiercę w chwili śmierci testatora.

Zapis windykacyjny powoduje nabycie jego przedmiotu przez zapisobiercę z chwilą otwarcia spadku, jeżeli spełnione są przesłanki ustawowe. Może zostać ustanowiony wyłącznie w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego.

Przedmiotem zapisu windykacyjnego może być:

  • rzecz oznaczona co do tożsamości;
  • zbywalne prawo majątkowe;
  • przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne;
  • ustanowienie na rzecz zapisobiercy użytkowania lub służebności;
  • ogół praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej.

Zapis windykacyjny jest bezskuteczny w szczególności wtedy, gdy w chwili otwarcia spadku przedmiot nie należy do spadkodawcy albo spadkodawca jest zobowiązany do jego zbycia. Dobór rodzaju zapisu warto zatem poprzedzić analizą planowanego rozrządzenia i stanu prawnego majątku.

Testament, wydziedziczenie i zachowek

Sporządzenie testamentu nie wyłącza samo przez się uprawnienia do zachowku. Uprawnionymi mogą być zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, jeżeli w konkretnym przypadku byliby powołani do dziedziczenia z ustawy.

Wydziedziczenie oznacza pozbawienie uprawnionego prawa do zachowku. Jest dopuszczalne wyłącznie z przyczyn określonych w art. 1008 Kodeksu cywilnego, a przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu.

Ocena roszczenia o zachowek zależy od kręgu rodziny, składu majątku, darowizn, zapisów windykacyjnych i innych okoliczności. Na żądanie zobowiązanego sąd może odroczyć termin zapłaty zachowku, rozłożyć go na raty, a w wyjątkowych przypadkach także obniżyć jego wysokość, uwzględniając sytuację osobistą i majątkową stron.

Informacje o dziedziczeniu, darowiźnie i zachowku znajdują się także na stronie Spadek, darowizna i zachowek.

Jak przygotować się do wizyty w kancelarii?

Na spotkanie warto przygotować:

  • ważny dokument tożsamości testatora;
  • dane osób, które mają zostać wskazane w testamencie, w zakresie pozwalającym prawidłowo je zidentyfikować;
  • informację o wcześniejszych testamentach i o tym, czy mają zostać odwołane lub zmienione;
  • jeżeli planowany jest zapis windykacyjny – informacje pozwalające jednoznacznie opisać przedmiot lub prawo, np. dane księgi wieczystej nieruchomości;
  • informację o szczególnych okolicznościach, które mogą mieć znaczenie dla treści rozrządzeń.

Dokładny zakres potrzebnych danych zależy od planowanej treści testamentu. Przed wizytą można skontaktować się z kancelarią i potwierdzić, jakie informacje będą potrzebne. Zobacz również informacje o dokumentach potrzebnych do sporządzenia testamentu.

Notarialny Rejestr Testamentów (NORT)

Notarialny Rejestr Testamentów jest rejestrem samorządowym prowadzonym przez Krajową Radę Notarialną. Rejestracja testamentu jest dobrowolna, bezpłatna i nie stanowi warunku jego ważności. Na żądanie testatora można zarejestrować testament notarialny, a także testament własnoręczny złożony u notariusza na przechowanie. Wpis może zostać dokonany również później, niezależnie od chwili sporządzenia testamentu.

Rejestr nie zawiera treści testamentu ani danych spadkobierców lub zapisobierców. Potwierdza jedynie, że testament został zarejestrowany, i wskazuje kancelarię związaną z wpisem. Za życia testatora dane z rejestru nie są udostępniane innym osobom.

Po śmierci testatora przeszukanie NORT przeprowadza notariusz na pisemny wniosek, po przedstawieniu odpisu aktu zgonu. Rejestracja jest bezpłatna, natomiast sporządzenie protokołu z przeszukania rejestru podlega taksie notarialnej w wysokości do 200 zł, powiększonej o VAT.

Najczęstsze pytania o testament notarialny

Czy testament własnoręczny może być ważny?

Tak. Kodeks cywilny przewiduje testament własnoręczny. Powinien być w całości napisany ręcznie przez testatora, podpisany i opatrzony datą, z uwzględnieniem ustawowych wyjątków dotyczących daty.

Czy testament notarialny można zmienić lub odwołać?

Tak. Testator może odwołać testament w całości lub w części, sporządzając nowy testament w dowolnej formie przewidzianej prawem albo korzystając z innego sposobu określonego w art. 946 Kodeksu cywilnego. Oryginał testamentu notarialnego pozostaje w kancelarii, dlatego samo zniszczenie otrzymanego wypisu nie odwołuje testamentu.

Czy testament notarialny można zakwestionować?

Tak. Forma aktu notarialnego nie wyłącza dochodzenia nieważności testamentu, jeżeli zachodzą przesłanki wskazane w przepisach, np. dotyczące stanu testatora, błędu, groźby lub formy.

Czy małżonkowie mogą sporządzić jeden wspólny testament?

Nie. Testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego testatora. Każda osoba, która chce sporządzić testament, składa własne oświadczenie.

Czy rejestracja testamentu w NORT jest obowiązkowa?

Nie. Rejestracja jest dobrowolna i nie wpływa na ważność testamentu.

Planujesz sporządzenie testamentu?

Skontaktuj się z kancelarią, aby omówić planowaną treść i ustalić potrzebne informacje.